Rośliny włókiennicze od tysiącleci towarzyszą człowiekowi, tworząc fundament tradycyjnego rzemiosła. W naszym kraju najdłuższą i najbogatszą historię mają len oraz konopie – surowce o niezwykłych właściwościach, które dziś na nowo odkrywamy w duchu zrównoważonego życia i szacunku dla natury.

Len – od neolitu do tradycji rzemiosła

Tkaniny z lnu są hipoalergiczne, oddychające i posiadają doskonałe właściwości termoregulacyjne. Co ciekawe, w naturalny sposób chronią się przed rozwojem bakterii i grzybów.

Tkanina lniana moczona w wodzie bardzo długo nie butwieje i nie gnije. Pewnie właśnie dlatego najstarsze zachowane ubranie ludzkie to suknia z Tarkhan, wykonana właśnie z lnu. Jej powstanie datuje się na okres 3400–3100 lat p.n.e. Jeszcze wcześniej, bo już w neolicie (około 7500 lat p.n.e.), używano włókien lnianych do zszywania skór lub jako wytrzymałego sznurka.

Len oryginalnie pochodzi z Bliskiego Wschodu i jest uprawiany od kilku tysięcy lat. Na całym świecie istnieje około 180 gatunków tej rośliny. W Polsce w stanie dzikim rośnie 6 z nich, a kilka innych wykorzystuje się w uprawach rolniczych. Z odmian przeznaczonych na przędzę największe znaczenie użytkowe ma len zwyczajny.

Osobista podróż – wspomnienie z dawnej Łodzi

Polska ma bardzo długą tradycję tradycję uprawy lnu. Jeszcze w latach siedemdziesiątych XX wieku nasz kraj należał do światowej czołówki w jego produkcji, jednak przełom lat 80. i 90. ubiegłego wieku przyniósł gwałtowne załamanie rynku.

Będąc dzieckiem, obserwowałam te zmiany na własne oczy. Co roku, wracając z wakacji, moi rodzice odwiedzali Łódź, która przed przemianami polityczno-gospodarczymi tętniła życiem jako niekwestionowane centrum przemysłu włókienniczego. Mama zawsze kupowała tam „porządny” materiał na sukienkę. Do dziś pamiętam długi rząd hal fabrycznych, miarowe stukoty maszyn, gwizdy, pokrzykiwania i charakterystyczny gwar, który kojarzył mi się z brzęczeniem pszczół w ulu. Gdy odwiedziłam Łódź lata później, już jako licealistka, wszystkie te hale stały opuszczone lub były stopniowo wyburzane.

Choć miasto nadal silnie kojarzy się z modą i konfekcją, obecnie nie działa tam już ani jedna fabryka przetwarzająca ten surowiec. Len uprawiano i przetwarzano także w wielu innych regionach Polski. Dziś największym producentem lnu na świecie jest Kanada, a w naszej części Europy – Ukraina.

Cykl natury: Od kwietniowego siewu do bielenia na łące

Len wysiewa się w kwietniu lub maju. To niezwykła roślina, której wszystkie części są w pełni wykorzystywane w przemyśle – jedynym odpadem produkcyjnym są pyły powstające podczas przerobu. Z nasion pozyskuje się olej, wytłoki trafiają do pasz, a krótkie włókna służą do produkcji papieru i płyt paździerzowych. Sama tkanina powstaje z długich włókien łodygi.

Czy wiesz, że nazwa miesiąca „październik” pochodzi bezpośrednio od paździerzy, czyli zdrewniałych części łodyg lnu? To właśnie w tym miesiącu przystępowano do międlenia lnu, który wcześniej przez kilka tygodni moczył się w wodzie. W długie, zimowe wieczory kobiety przędły nić, by następnie utkać sztywną, szarą tkaninę.

Dopiero wiosną, przy stałej i słonecznej pogodzie, gotowe płótna rozkładano na zielonych łąkach. Leżąc na słońcu, tkaniny naturalnie bielały i miękły. Od momentu siewu do wyrobu gotowego materiału mijał bity rok. Dziś proces ten jest znacznie szybszy, ale urok dawnego rzemiosła pozostaje niezrównany.

Konopie – powrót zapomnianej wytrzymałości

Podobne, niezwykle cenne właściwości wykazują tkaniny konopne, które absolutnie nie są nowoczesnym wynalazkiem. Współczesna technologia pozwoliła uzyskać delikatne, miękkie włókno konopne, choć dawniej kojarzone było ono głównie z surowym, bardzo grubym materiałem. Tę wytrzymałą tkaninę stosowano już w starożytnej Grecji i Egipcie do produkcji płócien żaglowych, lin, nici oraz mocnych worków.

Sam proces pozyskiwania włókien z konopi jest pracochłonny, ale uprawa rośliny okazuje się prosta i niewymagająca specjalnych warunków glebowych. Konopie rosną szybciej niż len, są naturalnie odporne na choroby i szkodniki, dzięki czemu ich uprawa odbywa się bez użycia sztucznych środków chemicznych. Materiały konopne świetnie chłoną wilgoć, są antybakteryjne, antyalergiczne i w pełni biodegradowalne. Co ciekawe, tkaniny te szlachetnieją z czasem i stają się miększe po każdym kolejnym praniu.

Dzika pokrzywa i orientalna ramia

A czy słyszeliście o tkaninie z pokrzyw? Choć w Polsce nie uprawia się obecnie pokrzywy na cele włókiennicze, dawniej powszechnie wyrabiano z niej codzienne ubrania, obrusy oraz domowe tekstylia. Na ziemiach polskich tkaniny pokrzywowe stanowiły kiedyś tanią, łatwo dostępną alternatywę dla lnu. Dziś, po latach zapomnienia, ręcznie tkane płótno z pokrzywy to prawdziwy, unikalny rarytas. Niedawno natknęłam się nawet na sklep internetowy z wyposażeniem historycznym, który oferuje takie rekonstrukcje.

Bliską krewną naszej dzikiej rośliny jest ramia, nazywana czasem chińską pokrzywą. Pozyskuje się ją z łodyg szczmiela białego, rośliny z tej samej rodziny botanicznej, rosnącej w Azji i Australii. Już 5 tysięcy lat temu w Chinach, Indiach czy Indonezji ramia służyła jako tańszy, ale równie piękny zamiennik jedwabiu.

W dotyku ramia przypomina szlachetną mieszankę bawełny z lnem i łączy najlepsze cechy obu tych surowców. Jest jednak niezwykle wymagająca – błędy przy przetwarzaniu łatwo niszczą delikatne włókno, dlatego jej produkcja jest stosunkowo droga i mało popularna na masowym rynku. Największe doświadczenie w jej obróbce mają kraje, w których rośnie ona w stanie naturalnym. W Europie produkcja ramii na większą skalę nigdy się nie przyjęła. W dawnej Japonii z wyselekcjonowanych włókien ramii szyto szaty dla rodziny cesarskiej, doceniając nie tylko ich strukturę, ale też unikalne właściwości wspomagające gojenie się ran.